"Je moet je handen vuil maken": econoom Irene van Staveren over wijsheid en de grenzen van het kapitalisme

Van Staveren is geen standaard econoom. Vraag haar niet naar de AEX-koers: zij kijkt juist waar de meeste economen niet kijken. Naar de relatie tussen economie en samenleving, tussen economie en ecologie. Soms door een feministische bril, dan weer door een sociaaleconomische, altijd met het doel om nieuwe perspectieven aan te dragen.

De macht van de status quo

Dat die andere perspectieven hard nodig zijn, staat voor Van Staveren buiten kijf. Na de financiële crisis van 2008 leek er even een opening: economen, centrale bankiers en beleidsmakers erkenden dat ze de crisis niet hadden zien aankomen. Maar dat venster sloot snel weer. De grote meerderheid van economen is opgeleid in hetzelfde denkkader en houdt dat in stand via tijdschriften, promotiecriteria en onderlinge netwerken. "Een vicieuze cirkel," noemt ze het.

Geluk koop je, zingeving niet

Het gesprek gaat ook over de verhouding tussen geluk en zingeving, een thema uit een van Van Staveren’s columns in Trouw. Ze pleit ervoor die twee niet te hard tegenover elkaar te zetten, maar erkent dat ons economische systeem steeds meer leunt op transacties en ruil, ten koste van verbinding. Het voorbeeld van de kinderopvang is veelzeggend: wat ooit een gemeenschapsvoorziening was, is nu deels in handen van internationale private equity-bedrijven. De verbinding tussen ouders, kinderen en medewerkers staat daardoor onder druk.

Wijsheid als natuur zonder mensen

Gevraagd naar haar beeld van wijsheid, sluit Van Staveren haar ogen en ziet puur natuur, zonder mensen. "De natuur heeft een inherente wijsheid in zich," zegt ze. Diversiteit is daarin een sleutelbegrip, precies zoals diversiteit aan perspectieven essentieel is om de complexe economie te begrijpen.

Postkapitalisme: van schreeuwen naar doen

Over de duurzaamheidstransitie is Van Staveren helder: systeemverandering is onvermijdelijk, want het kapitalisme erkent geen planetaire grenzen. Maar langs de zijlijn roepen dat alles anders moet, vindt ze te makkelijk. "Je moet je handen vuil maken." Ze wijst op concrete alternatieven die al bestaan: werknemerscoöperaties, onderlinge verzekeringsmaatschappijen, non-profits en de meer dan 700 energiecoöperaties in Nederland. Wel plaatst ze een kanttekening bij klimaatrechtvaardigheid: veel van die coöperaties bereiken vooral bemiddelde huishoudens en nog te weinig de wijken of mensen waar de nood het hoogst is.

Of al die initiatieven ook daadwerkelijk wijs zijn? Dat laat zich pas op termijn zien, vindt Van Staveren. Wijsheid ontstaat door het doen, door verbinding, door verschillende perspectieven en door kritisch te blijven.

Beluister hier het volledige gesprek in aflevering 5 van onze zoektocht naar "Wat is wijsheid" van de podcastserie "De duurzaamheidstransitie."